Bugün Barisal olarak El el ile degirmen yel ile ne demek hakkında merak edilenleri açıklığa kavuşturuyoruz.
“El el ile değirmen yel ile ne demek?”: Bir Atasözünün Kültürel Yolculuğu
Kimi zaman bir kültürü anlamanın yolu büyük anıtlardan, görkemli saraylardan ya da yazılı tarihin ünlü sayfalarından geçmez. Bazen küçücük bir cümle, kuşaktan kuşağa aktarılan birkaç kelime, bir toplumun insan ilişkilerine, emeğe, dayanışmaya ve dünyayı algılama biçimine dair şaşırtıcı ölçüde geniş bir pencere açar. Anadolu’da bir sohbet sırasında duyduğumuz “El el ile değirmen yel ile” sözü de böyle bir penceredir.
Bu atasözünü ilk duyduğumuzda aklımıza yalnızca bir değirmenin çalışma biçimi gelebilir: Değirmen taşını döndüren şey rüzgârdır; insanın işini kolaylaştıran ise başka insanların yardımıdır. Fakat biraz daha yakından baktığımızda sözün içinde yalnızca pratik bir öğüt değil, toplumsal hayatın temel meselelerinden bazılarını görmeye başlarız. İnsan tek başına ne kadar güçlüdür? Yardımlaşma neden önemlidir? Bir topluluk bireyi nasıl biçimlendirir? Emek hangi koşullarda anlam kazanır?
Bu sorular bizi antropolojinin merkezindeki konulara, yani ritüeller, semboller, akrabalık yapıları, ekonomik sistemler ve kimlik meselelerine götürür.
“El el ile değirmen yel ile” ne demek?
Atasözünün temel anlamı, insanın birçok işi başkalarının desteğiyle gerçekleştirebileceğini anlatır. Değirmenin çalışması için rüzgâra ihtiyaç duyulması gibi, insanın da işini ilerletebilmesi için başka insanların yardımına, ortaklığına veya dayanışmasına ihtiyaç vardır.
Buradaki “el”, yalnızca fiziksel anlamda insan eli değildir. Türkçe kültürel bağlamda “el” sözcüğü aynı zamanda başka insanları, topluluğu ve sosyal desteği çağrıştırır. “Yel” ise doğanın, insan iradesinin dışındaki kuvvetlerin sembolü haline gelir.
Bu nedenle atasözünü şöyle genişletebiliriz:
İnsan toplumsal ilişkilerle, toplum ise insanın dışındaki doğal ve ekonomik koşullarla birlikte işler.
Bu açıdan söz, insanı ne tamamen bağımsız bir birey ne de yalnızca doğanın pasif bir parçası olarak görür. İnsan ile toplum, insan ile doğa ve birey ile topluluk arasındaki karşılıklı ilişkiyi öne çıkarır.
El el ile degirmen yel ile ne demek? kültürel görelilik
Bir atasözünü anlamanın en önemli antropolojik yollarından biri, onu kendi kültürel bağlamı içinde değerlendirmektir. Buna kültürel görelilik yaklaşımı denir. Kültürel görelilik, farklı toplumların davranışlarını tek bir evrensel ölçütle değerlendirmek yerine, o davranışların kendi tarihsel ve toplumsal bağlamlarında anlaşılmasını önerir.
Örneğin modern kent yaşamında “kendi ayakları üzerinde durmak” olumlu bir değer olarak görülebilir. Bağımsızlık, bireysel başarı ve kişisel sınırlar sıkça vurgulanır. Fakat dünyanın pek çok toplumunda insanın tek başına hareket etmesi her zaman ideal değildir.
Batı Afrika’nın bazı toplulukları üzerine yapılan antropolojik çalışmalar, bireyin toplulukla ilişkisini anlamadan ekonomik faaliyetleri veya sosyal sorumlulukları anlamanın güç olduğunu göstermiştir. Benzer biçimde Güney Asya’da geniş aile ve akrabalık ağları, bireyin iş bulmasından evlilik kararlarına kadar pek çok alanı etkileyebilir.
Bu perspektiften bakıldığında “El el ile değirmen yel ile” sözü, bireysel bağımsızlıktan ziyade karşılıklı bağımlılığı olumlayan bir kültürel anlayışın ifadesi olarak okunabilir.
Değirmen: Ekonominin ve emeğin sembolü
Değirmen, Anadolu kültüründe yalnızca teknik bir araç değildir. Tahılın una dönüşmesi, doğrudan yaşamın sürdürülmesiyle bağlantılıdır. Bu nedenle değirmeni bir ekonomik antropoloji nesnesi olarak okumak mümkündür.
Tahılın yetiştirilmesi, hasat edilmesi, taşınması, öğütülmesi ve ekmeğe dönüştürülmesi tek bir kişinin gerçekleştirebileceği basit bir süreç değildir. Bu zincirin her aşamasında farklı insanlar, aileler ve topluluklar rol oynar.
Emek neden hiçbir zaman tamamen bireysel değildir?
Bir ekmeği düşünelim. Sofrada yalnızca birkaç dakika içinde tüketilir. Oysa o ekmeğin arkasında çiftçinin toprağı işlemesi, tohumun ekilmesi, yağmurun yağması, hasadın yapılması, tahılın taşınması, değirmende öğütülmesi ve nihayet hamurun hazırlanması vardır.
Atasözündeki “el”, tam da bu görünmez ilişkiler ağını hatırlatır.
Ekonomik antropoloji açısından burada önemli olan, üretimin yalnızca para karşılığında gerçekleşen bir faaliyet olarak görülmemesidir. Karşılıklılık, armağan verme, komşuluk, imece ve aile emeği de ekonomik hayatın parçalarıdır.
Marcel Mauss’un armağan üzerine çalışmaları, insanların birbirlerine yalnızca maddi nesneler vermediğini; armağanların aynı zamanda ilişki, sorumluluk ve aidiyet oluşturduğunu ortaya koyar. Bir komşunun tarlasında çalışmak, düğünde destek olmak veya zor zamanlarda yiyecek paylaşmak bu açıdan ekonomik olduğu kadar sosyal davranışlardır.
İmece ve karşılıklılık: “El”in toplumsal anlamı
Anadolu’daki imece geleneği, atasözünün ruhunu anlamak için güçlü bir örnektir. Köylerde büyük bir işin tek bir hanenin gücünü aşması durumunda komşuların bir araya gelerek çalışması, karşılıklı yardımlaşmanın somut bir biçimidir.
Bir evin çatısının onarılması, hasadın kaldırılması veya toplu bir işin tamamlanması yalnızca ekonomik bir işlem değildir. Aynı zamanda insanlar arasındaki bağları güçlendirir.
Burada “yardım” kelimesi bile bazen yetersiz kalır. Çünkü imecede yardım eden kişi, yalnızca karşısındaki bireyin işini kolaylaştırmaz. Aynı zamanda “biz” duygusunun yeniden üretilmesine katkıda bulunur.
Akrabalık yalnızca kan bağı mıdır?
Antropoloji bize akrabalığın biyolojik bağlardan çok daha geniş bir toplumsal yapı olduğunu gösterir. Pek çok toplumda süt kardeşliği, manevi akrabalık, evlilik yoluyla oluşan ilişkiler veya komşuluk bağları, kan bağı kadar güçlü sosyal yükümlülükler yaratabilir.
Bu açıdan “el” kavramını yalnızca aile üyeleriyle sınırlamak doğru olmaz. Bir toplumda “bizden biri” olarak kabul edilen kişilerin sınırları, kültürden kültüre değişebilir.
Türk köy yaşamında komşuluk, kirvelik veya çeşitli dayanışma ilişkileri bu geniş sosyal ağların örnekleri olarak düşünülebilir. İnsan, yalnızca doğduğu ailenin değil, yaşamı boyunca içine girdiği ilişkilerin de ürünüdür.
Ritüeller: Yardımlaşmanın görünür hale geldiği anlar
Toplumların dayanışma anlayışları yalnızca günlük işlerde değil, ritüellerde de görünür olur. Düğünler, cenazeler, hasat kutlamaları, dini bayramlar ve geçiş ritüelleri insanların birbirleriyle kurdukları ilişkileri yeniden düzenler.
Örneğin bir düğünde yalnızca gelin ve damat değil, iki geniş aile ve onların sosyal çevreleri de sahneye çıkar. Yemek hazırlanması, misafirlerin ağırlanması, hediyelerin verilmesi ve törenin gerçekleştirilmesi kolektif emek gerektirir.
Benzer şekilde cenazelerde topluluğun bir araya gelmesi, yalnızca yas tutan aileye pratik destek sağlamak değildir. “Yalnız değilsin” mesajının toplumsal olarak ifade edilmesidir.
Bu noktada ritüeller, atasözündeki “el”in sembolik karşılığı haline gelir.
Farklı kültürlerde dayanışmanın başka yüzleri
Dünyanın farklı bölgelerinde topluluk dayanışması farklı isimler ve kurumlar altında ortaya çıkar.
Japonya’daki geleneksel mahalle ve köy örgütlenmelerinde ortak sorumluluklar, toplumsal düzenin önemli unsurlarından biri olmuştur. Afrika’nın çeşitli bölgelerinde karşılıklılık ve geniş akrabalık ağları, ekonomik ve sosyal yaşamın temel parçalarıdır. And Dağları çevresindeki topluluklarda ise ortak çalışma gelenekleri, tarımsal üretimin sürdürülebilmesinde tarih boyunca önemli rol oynamıştır.
Bunların hiçbirini birbirinin aynısı olarak görmek doğru olmaz. Tam tersine, antropolojik bakış burada çeşitliliği korumaya çalışır.
Karşılıklılık her yerde aynı anlama gelmez
Bir toplumda verilen emeğin karşılığının hemen alınması beklenebilirken başka bir toplumda karşılık uzun zaman sonra gelebilir. Bazı yerlerde karşılıklılık bireyler arasında, bazı yerlerde aileler veya köyler arasında gerçekleşebilir.
Bu nedenle “yardımlaşma evrenseldir” demek kadar “her toplum yardımlaşmayı aynı şekilde yaşar” demek de yanıltıcıdır.
Kültürel göreliliğin önemi burada ortaya çıkar: Ortak insan deneyimlerini kabul ederken bu deneyimlerin farklı kültürlerdeki biçimlerini birbirine indirgememek.
“Yel” ve insanın doğayla ilişkisi
Atasözünün belki de en şiirsel bölümü “yel”dir.
İnsan eli üretir ama değirmeni döndüren yalnızca insan değildir. Rüzgâr, insanın kontrolü dışında olan doğal bir güçtür. Bu durum, antropolojik açıdan insanın doğayla ilişkisini düşünmek için güzel bir başlangıç noktasıdır.
Geleneksel toplumlarda doğa çoğu zaman üretimin arka planındaki cansız bir kaynak olarak görülmez. Yağmur, rüzgâr, güneş, toprak ve mevsimler ekonomik hayatın doğrudan ortaklarıdır.
Modern sanayi toplumunda makineler ve enerji sistemleri bu bağı görünmez hale getirmiş olabilir. Fakat bugün bile tarım, balıkçılık ve hayvancılık gibi faaliyetler doğanın ritimlerinden bağımsız değildir.
“Yel” bu nedenle yalnızca rüzgâr değil, insanın dünyayı tamamen kontrol edemeyeceğini hatırlatan güçlü bir semboldür.
Kimlik oluşumu ve “biz” duygusu
İnsanların kim olduğunu yalnızca bireysel tercihler belirlemez. Aile, mahalle, dil, meslek, toplumsal sınıf, bölge, gelenekler ve ortak hafıza da bireyin kendisini tanımlama biçimini etkiler.
kimlik bu nedenle sabit bir etiket olmaktan çok, ilişkiler içinde sürekli şekillenen bir süreç olarak düşünülebilir.
“El el ile” ifadesindeki topluluk vurgusu, bu açıdan kimlik oluşumuyla doğrudan ilişkilidir. İnsan başkalarıyla ilişki kurdukça kendisini de tanımlar. “Biz” dediğimiz anda, aynı zamanda kendimizi bir başkasından ayırmış oluruz.
Bir köyde “bizim mahalle”, bir ailede “bizim insanlar”, bir meslek grubunda “bizimkiler” gibi ifadelerin taşıdığı duygusal yoğunluk bunun gündelik örnekleridir.
Bir değirmenin başında hissedilen şey
Eski bir değirmeni ilk kez gördüğümüzde yalnızca taş, ahşap ve mekanik hareket görmeyiz. Biraz dikkat ettiğimizde insanların geçmişte nasıl yaşadıklarını da hayal etmeye başlarız.
Bir çuval tahıl taşıyan insanları, bekleyen aileleri, öğütülen buğdayın kokusunu, değirmen başındaki sohbetleri düşünmek mümkündür.
Beni bu tür kültürel nesnelerde en çok etkileyen şey, geçmişin gündelik hayatının ne kadar kolektif olduğudur. Bugün marketten aldığımız bir un paketinin arkasında sayısız insanın emeği vardır; fakat modern üretim sistemleri bu ilişkileri çoğu zaman görünmez kılar. Geleneksel değirmen ise üretimin toplumsal yüzünü daha çıplak biçimde gösterir.
Bir taşın dönmesi, aslında insanların birbirine bağlanmasının küçük bir metaforuna dönüşür.
Antropoloji, atasözünü neden yeniden düşünmemizi sağlar?
“El el ile değirmen yel ile” sözünü yalnızca “yardımlaşmak güzeldir” şeklinde açıklamak mümkündür, fakat bu açıklama atasözünün kültürel derinliğini sınırlar.
Antropolojik perspektif bize daha geniş sorular sordurur:
- İnsan hangi koşullarda bireysel, hangi koşullarda kolektif davranır?
- Akrabalık ve komşuluk ekonomik hayatı nasıl biçimlendirir?
- Ritüeller toplumsal dayanışmayı nasıl yeniden üretir?
- Doğa, üretim süreçlerinde nasıl bir aktör haline gelir?
- İnsanların “biz” ve “öteki” algıları hangi ilişkiler içinde oluşur?
- Farklı toplumlarda yardım, borç, armağan ve karşılıklılık ne anlama gelir?
Bu soruların hiçbirinin tek bir cevabı yoktur. Zaten kültürleri ilginç kılan da budur.
El el ile degirmen yel ile ne demek hakkındaki bu yazı burada son buluyor, Barisal adına teşekkür ederiz.
Atasözünden küresel bir insanlık deneyimine
“El el ile değirmen yel ile” Anadolu’ya ait belirli bir kültürel hafızanın ürünü olsa da işaret ettiği mesele çok daha geniştir: İnsan, tek başına yaşamayan bir varlıktır.
Ancak bunu söylerken başka toplumların dayanışma biçimlerini kendi kültürümüzün aynısıymış gibi yorumlamamak gerekir. Bir toplumda aile temel dayanışma birimiyken başka bir toplumda komşuluk, akrabalık dışı sosyal ağlar, kooperatifler veya dini cemaatler daha belirleyici olabilir.
Bu farklılıkları karşılaştırmak, kültürler arasında hiyerarşi kurmak için değil, insan olmanın ne kadar çeşitli yolları olduğunu görmek için değerlidir.
Sonuçta değirmenin dönmesi için yalnızca el yetmez; yel de gerekir. İnsan emeğinin yanında doğanın, topluluğun ve zamanın güçleri vardır. Atasözünün asıl güzelliği belki de tam burada saklıdır: Bize başarılarımızın arkasındaki görünmeyen ilişkileri hatırlatır.
Bir insanın yaptığı işin içinde çoğu zaman başka insanların elleri, başka kuşakların bilgisi, doğanın sunduğu imkânlar ve toplumun oluşturduğu kurumlar bulunur.
Bu yüzden “El el ile değirmen yel ile” yalnızca eski bir Anadolu sözü değildir. Aynı zamanda insanı kendi sınırlarının ötesine bakmaya çağıran küçük bir kültürel haritadır. O haritayı izlediğimizde farklı toplumların ritüellerine, aile yapılarına, ekonomik ilişkilerine ve kimliklerine ulaşırız.
Ve belki de en önemlisi, başka kültürlere bakarken kendimizi de yeniden görmeye başlarız. Çünkü başkasının “el”ini anlamaya çalıştığımızda, kendi hayatımızı mümkün kılan elleri de fark ederiz.